Tarixdə elə günlər olur ki, bir tarix bir neçə mühüm hadisəni özündə birləşdirərək xalqın yaddaşında xüsusi məna qazanır. 20 Sentyabr Azərbaycan üçün belə günlərdəndir. Bu tarix həm dövlət suverenliyimizin bərpası, həm də Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərlərinin həyatında yeni mərhələnin başlanması ilə bağlıdır. Bu səbəbdən sentyabrın 20-si artıq ikinci ildir ki, Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərləri günü kimi qeyd olunur. Azərbaycan Prezidentinin 18 sentyabr 2024-cü il tarixli Sərəncamı ilə təsis edilən bu əlamətdar gün həmin şəhərlərin tarixini, onların Azərbaycanın dövlətçilik yaddaşındakı yerini və bu gün aparılan bərpa-quruculuq işlərini bir daha diqqətə çatdırır.

Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə adları Azərbaycan xalqının tarixində xüsusi yer tutur. Bu şəhər və rayonlar uzun illər ərzində işğalın ağır nəticələri ilə üzləşmiş, burada yaşayan azərbaycanlıların həyatına ciddi zərbə vurulmuşdu. Lakin illər keçsə də, bu torpaqlarla bağlı yaddaş, bağlılıq və qayıdış arzusu xalqın düşüncəsindən silinmədi.

2023-cü il sentyabr hadisələrindən sonra həmin ərazilərdə Azərbaycan dövlətinin suverenliyinin tam bərpa olunması yeni bir dövrün başlanğıcını qoydu. Artıq söhbət yalnız torpaqların azad edilməsindən deyil, həmin ərazilərdə həyatın yenidən qurulmasından, insanların doğma yerlərinə qayıtmasından və şəhərlərin əvvəlki həyat ritminin bərpa edilməsindən gedirdi.

Bu prosesin ən yaddaqalan hadisələrindən biri 2023-cü il oktyabrın 15-də Xankəndidə Azərbaycan Respublikasının Dövlət Bayrağının ucaldılması oldu. Həmin gün Xankəndinin mərkəzi meydanında üçrəngli bayrağımızın dalğalanması uzun illərdən sonra şəhərin tarixində yeni səhifənin açıldığını göstərdi. Eyni tarixdə Xocalı və Ağdərədə, eləcə də Xocavənd şəhərində Azərbaycan Dövlət Bayrağının ucaldılması bu ərazilərin yeni həyatının simvolik başlanğıcına çevrildi.

Xankəndi son illərdə sürətli bərpa və inkişaf prosesinin mühüm mərkəzlərindən birinə çevrilib. Burada yalnız dağıdılmış və ya istifadəsiz qalmış obyektlərin yenilənməsi deyil, şəhərin gələcək inkişafını təmin edəcək yeni infrastrukturun yaradılması istiqamətində də işlər görülür. Qarabağ Universitetinin yaradılması bunun mühüm nümunələrindən biridir. Prezidentin 28 noyabr 2023-cü il tarixli Sərəncamı ilə Xankəndidə Qarabağ Universitetinin yaradılması regionda ali təhsilin və yüksəkixtisaslı kadr hazırlığının inkişafı üçün yeni imkanlar yaradıb.

Universitetin fəaliyyətə başlaması Xankəndinin yalnız inzibati və coğrafi məkan deyil, həm də elm, təhsil və gənclər şəhərinə çevrilməsi baxımından diqqət çəkir. Tələbələrin burada təhsil alması, yeni tədris korpuslarının və tələbə yataqxanalarının istifadəyə verilməsi şəhərin sosial həyatına yeni dinamika gətirir.

Xankəndidə aparılan işlər bununla məhdudlaşmır. Şəhərdə otellərin, Konqres Mərkəzinin, məktəblərin, bağçaların, Zəfər parkının, biznes və istehsal obyektlərinin yaradılması və istifadəyə verilməsi şəhərin gələcəkdə mühüm yaşayış, təhsil, mədəniyyət və iqtisadi mərkəzlərdən birinə çevrilməsi istiqamətində görülən işlərin miqyasını göstərir.

Xocalının adı isə Azərbaycan xalqının yaddaşında həm faciə, həm də böyük tarixi dönüşlə bağlıdır. Bu şəhərin yenidən qurulması və sakinlərin geri qayıtması xüsusi mənəvi əhəmiyyət daşıyır. Xocalıda yaşayış binalarının yenilənməsi, infrastrukturun qurulması, kəndlərin bərpası və yeni müəssisələrin yaradılması şəhərin və rayonun gələcək həyatının formalaşmasına xidmət edir. Xocalı şəhərinə sakinlərin köçürülməsi ilə illər əvvəl yarımçıq qalmış həyatın yenidən davam etməsi üçün şərait yaradılır.

Xocalı Soyqırımı Memorialının təməlqoyma mərasimi və daha sonra memorialın açılışı da tarixi yaddaşın qorunması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Belə məkanlar keçmişi unutmağa imkan verməməklə yanaşı, gələcək nəsillərin tarixi həqiqətləri öyrənməsinə xidmət edir.

Xocavənddə də bərpa prosesi geniş şəkildə davam etdirilir. Hadrut, Tuğ və digər yaşayış məntəqələrində aparılan işlər bu ərazilərin tədricən yeni görkəm almasına imkan verir. İnzibati mərkəzlərin, yaşayış məhəllələrinin, yolların və sosial obyektlərin yaradılması insanların geri qayıdışı üçün zəruri şərait formalaşdırır.

Xocavəndin qədim yaşayış məntəqələrindən olan Tuğ kəndində görülən işlər isə tarixi irsin qorunması ilə müasir quruculuğun bir arada aparılmasının nümunələrindən biridir. Kənddə inzibati mərkəzin və yaşayış məhəlləsinin yaradılması ilə yanaşı, tarixi və dini abidələrə də diqqət yetirilir. Bu yanaşma Qarabağın yalnız yaşayış məkanı kimi deyil, həm də zəngin tarixə və mədəni irsə malik region kimi gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından əhəmiyyətlidir.

Ağdərə də yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoyan ərazilərdəndir. Suqovuşanda yaşayış kompleksinin istifadəyə verilməsi, sakinlərin yeni mənzillərə köçürülməsi, kəndlərdə evlərin və infrastrukturun bərpası, yolların yenilənməsi və enerji layihələrinin həyata keçirilməsi bu ərazidə həyatın yenidən qurulduğunu göstərir. Ağdərənin Baş planının hazırlanması isə şəhərin gələcək inkişafının sistemli şəkildə həyata keçirilməsi baxımından mühüm addımdır.

Bu gün bu dörd şəhər və onların ətraf yaşayış məntəqələrində gedən proseslərin ən mühüm tərəflərindən biri insanların doğma yurdlarına qayıdışıdır. Qayıdış yalnız yeni evlərə köçmək demək deyil. Qayıdış məktəblərin, xəstəxanaların, yolların, iş yerlərinin, sosial və mədəni mühitin yenidən formalaşması deməkdir. Bu baxımdan məskunlaşma prosesi Qarabağın gələcəyinin əsas istiqamətlərindən birini təşkil edir.

2026-cı il avqustun 17-dək verilən məlumatlara görə, Xankəndi şəhəri və Kərkicahan qəsəbəsində ümumilikdə 119 ailə, 506 nəfər, Xocalı rayonunun şəhər və kəndlərində 1 167 ailə, 4 841 nəfər, Xocavənd rayonunun şəhər, kənd və qəsəbələrində 988 ailə, 4 070 nəfər, Ağdərə rayonunun yaşayış məntəqələrində isə 917 ailə, 3 587 nəfər məskunlaşıb. Bu rəqəmlər qayıdış prosesinin artıq real həyatın bir hissəsinə çevrildiyini göstərir.

Xankəndidə keçirilən müxtəlif tədbirlər də şəhərin ictimai həyatının canlandığını göstərən mühüm hadisələrdir. 2023-cü ilin dekabrında 30 ildən artıq fasilədən sonra “Qarabağ” futbol komandasının Xankəndi stadionunda rəsmi oyununun keçirilməsi şəhərin sosial və mədəni həyatının bərpası baxımından simvolik hadisə oldu.

Bu gün Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə haqqında danışarkən artıq yalnız keçmişin hadisələrindən bəhs etmək kifayət deyil. Bu şəhərlərin qarşısında yeni gələcək qurulur. Məktəblərin açılması, universitetin fəaliyyəti, yeni müəssisələrin yaradılması, yaşayış məhəllələrinin salınması, yolların və enerji infrastrukturunun qurulması həmin gələcəyin əsas göstəriciləridir.

20 Sentyabrın bu şəhərlərin adı ilə birlikdə qeyd olunması da təsadüfi deyil. Bu tarix onların keçdiyi ağır tarixi mərhələdən yeni həyata keçidini ifadə edir. Bir vaxtlar işğal və dağıntı ilə xatırlanan şəhərlərdə bu gün quruculuq, təhsil, istehsal, mədəniyyət və yaşayış məkanları formalaşır.

Ən əsası isə bu proses həmin torpaqların insanlarla yenidən qovuşması ilə tamamlanır. Boş qalmış küçələrdə uşaqların səsi, məktəblərdə dərs zəngi, yaşayış məntəqələrində gündəlik həyatın bərpası Qarabağın dirçəlişinin ən canlı göstəricilərindəndir.

20 Sentyabr – Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərləri günü bu baxımdan həm tarixi yaddaş, həm qayıdış, həm də gələcəyə baxış günüdür. Bu tarix keçmişin ağrılı səhifələrini unutmadan, gələcəyin qurulmasına diqqət yönəldir.

Xankəndidə dalğalanan Azərbaycan bayrağı, Xocalıda yenidən qurulan yaşayış məhəllələri, Xocavənddə bərpa olunan kəndlər və Ağdərədə qurulan yeni infrastruktur eyni tarixi prosesin müxtəlif ifadələridir. Bu prosesin əsas məğzi isə sadədir: həyat geri qayıdır, şəhərlər yenidən canlanır və Qarabağda yeni tarix yazılır.

20 Sentyabr bu şəhərlərin keçmişini xatırlamaqla yanaşı, onların gələcəyinə baxmaq üçün də bir fürsətdir. Çünki şəhərlərin həqiqi dirçəlişi yalnız binaların yenilənməsi ilə deyil, insanların qayıdışı, uşaqların təhsili, gənclərin burada gələcək qurması və gündəlik həyatın öz axarına düşməsi ilə mümkün olur.

Bu mənada Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərləri günü Azərbaycan tarixində yalnız bir xatirə günü deyil, həm də qayıdışın, quruculuğun və yeni həyatın rəmzi kimi xüsusi məna daşıyır.