Sentyabrın 11–12-də Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpus nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri regionda formalaşmış yeni reallığın beynəlxalq nümayəndələr tərəfindən yerində müşahidə edilməsi baxımından diqqət çəkən hadisə oldu. Səfərdə 58 ölkə və 9 beynəlxalq təşkilatı təmsil edən 150 nəfərin iştirak etməsi onun miqyasını göstərən əsas faktorlardan biridir. Diplomatların Xankəndi, Şuşa, Ağdərə və Kəlbəcərdə olması, eləcə də ərazilərdə aparılan bərpa və quruculuq işləri ilə tanışlığı Qarabağ məsələsinin artıq yalnız keçmiş münaqişə çərçivəsində deyil, postmünaqişə dövrünün real prosesləri kontekstində müzakirə edildiyini göstərir.

Səfərin Ermənistan mediasında və ictimai müzakirələrdə müəyyən mənfi reaksiyalarla qarşılanması isə diqqəti başqa bir məsələyə yönəltdi. Ermənistanın bəzi media resurslarında diplomatların Azərbaycan ərazisindəki səfərinə münasibətdə sərt ifadələr işlədilib və onların bu səfəri müxtəlif siyasi çərçivələrdə təqdim olunub. Azərbaycan tərəfdən səslənən qiymətləndirmələrdə isə belə yanaşmaların sülh prosesinin ruhuna uyğun olmadığı bildirilir.

Əslində burada əsas məsələ diplomatik nümayəndələrin hara səfər etməsi deyil, həmin səfərin hansı reallığı nümayiş etdirməsidir. Azərbaycan Qarabağ və Şərqi Zəngəzuru öz suveren ərazisi kimi idarə edir, bu bölgələrdə dövlət qurumlarının fəaliyyəti, yaşayış məntəqələrinin bərpası, infrastruktur layihələrinin həyata keçirilməsi və sosial-iqtisadi inkişaf proqramları davam etdirilir. Xarici diplomatların bu prosesləri yerində görməsi də dövlətlərarası münasibətlər çərçivəsində baş verən diplomatik fəaliyyətin bir hissəsidir.

Məhz bu baxımdan Ermənistanın ayrı-ayrı dairələrinin səfərə münasibəti daha geniş siyasi kontekstdə nəzərdən keçirilə bilər. Azərbaycanla Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşması üçün qarşılıqlı olaraq suverenlik, ərazi bütövlüyü və dövlətlərin sərhədlərinə hörmət prinsiplərinin əsas götürülməsi vacib amillərdən biridir. Bu fonda Azərbaycan ərazisində keçirilən diplomatik tədbirlərin Ermənistan daxilində mübahisə mövzusuna çevrilməsi iki ölkə arasında formalaşmağa çalışan yeni siyasi münasibətlərin həssaslığını göstərir.

Səfərin diqqət çəkən məqamlarından biri də tarixi-mədəni irslə bağlı obyektlərin nümayəndə heyətinə təqdim olunması idi. Gəncəsər və Xudavəng monastır komplekslərinə baş çəkilməsi bölgənin zəngin tarixi irsinin nümayiş etdirilməsi baxımından mühüm addım kimi qiymətləndirilə bilər. Azərbaycan tərəfi bu abidələrin tarixinin Qafqazın mürəkkəb və çoxqatlı keçmişi çərçivəsində araşdırılmasının vacibliyini vurğulayır. Bu mövzuda Azərbaycan və Ermənistan cəmiyyətlərində fərqli tarixi yanaşmaların mövcudluğu isə danılmazdır. Məhz buna görə tarixi irslə bağlı mübahisələrin siyasi şüarlardan daha çox elmi araşdırmalar, arxiv materialları və beynəlxalq ekspert qiymətləndirmələri əsasında aparılması daha konstruktiv yanaşma olardı.

Qarabağda aparılan bərpa işlərinin diplomatik nümayəndələrə yerində göstərilməsi də ayrıca əhəmiyyət daşıyır. Çünki regionla bağlı informasiya uzun illər ərzində əsasən siyasi və hərbi münaqişə prizmasından təqdim olunub. Bu gün isə diplomatlar bölgədə yeni yolları, yaşayış məntəqələrini, sosial obyektləri, infrastruktur layihələrini və bərpa proseslərini birbaşa müşahidə etmək imkanına malikdirlər. Bu cür səfərlər beynəlxalq nümayəndələrin məlumatı yalnız müxtəlif siyasi mövqelərdən deyil, yerindəki vəziyyətdən də əldə etməsinə şərait yaradır.

Bununla yanaşı, Qarabağla bağlı informasiya mübarizəsinin tam başa çatdığını söyləmək də mümkün deyil. Ermənistan və Azərbaycan mediasında regionun tarixi, siyasi statusu, mədəni irsi və müharibədən sonrakı vəziyyəti ilə bağlı bir-birindən ciddi şəkildə fərqlənən yanaşmalar mövcuddur. Son səfər ətrafında yaranan müzakirələr də göstərdi ki, informasiya müstəvisində qarşıdurma elementləri hələ də qalmaqdadır.

Azərbaycan üçün əsas məsələ isə Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yaradılan yeni reallığın praktik nəticələridir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə bərpa-quruculuq işlərinin aparılması, keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıtması, yeni infrastrukturun yaradılması və iqtisadi fəaliyyətin genişləndirilməsi bölgənin gələcəyini müəyyən edən əsas istiqamətlərdir. Diplomatik nümayəndələrin bu proseslərlə tanış olması həmin dəyişikliklərin beynəlxalq ictimaiyyətə birbaşa təqdim edilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.

Digər tərəfdən, Ermənistan cəmiyyətində səfərlə bağlı yaranan reaksiyaların gələcək münasibətlərə necə təsir edəcəyi də diqqət tələb edən məsələdir. Sülh prosesi yalnız hökumətlər arasında aparılan danışıqlardan ibarət deyil. Cəmiyyətlərin bir-birinə münasibəti, media diskursu və ictimai rəy də normallaşma prosesinin mühüm hissəsidir. Qarşı tərəfin hər bir addımını təhlükə və ya siyasi məğlubiyyət kimi təqdim edən ritorikanın davam etməsi qarşılıqlı etimadın formalaşmasını çətinləşdirə bilər.

Bu baxımdan diplomatik korpusun Qarabağa səfəri yalnız protokol xarakterli tədbir kimi qiymətləndirilməməlidir. Bu səfər həm də beynəlxalq nümayəndələrin regionda baş verən prosesləri öz gözləri ilə görməsi, Azərbaycan dövlətinin bərpa və inkişaf siyasəti ilə tanış olması və postmünaqişə reallığını daha geniş şəkildə müşahidə etməsi baxımından əhəmiyyətlidir.

Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzurla bağlı siyasətinin əsas xətti artıq müharibədən sonrakı mərhələdə quruculuq və reinteqrasiya proseslərinin davam etdirilməsidir. Ermənistanın siyasi və ictimai dairələrinin bu proseslərə münasibəti isə iki ölkə arasında münasibətlərin gələcək istiqamətləri baxımından müəyyən siqnallar yaradır. Burada əsas məsələ emosional reaksiyalardan daha çox yeni regional reallığın qəbul edilməsi və onun əsasında münasibətlərin qurulmasıdır.

Qarabağ ətrafında uzun illər davam edən qarşıdurmanın regiona vurduğu zərər artıq kifayət qədər böyükdür. Buna görə də yeni mərhələdə əsas diqqətin keçmiş münaqişənin siyasi ritorikasına deyil, sülhün möhkəmləndirilməsinə, iqtisadi əlaqələrin inkişafına, nəqliyyat kommunikasiyalarının açılmasına və xalqlar arasında qarşılıqlı etimadın formalaşdırılmasına yönəldilməsi daha geniş regional maraqlara cavab verir.

Sentyabr səfərinin ortaya qoyduğu əsas məqam da budur: Qarabağla bağlı reallıq artıq yalnız siyasi bəyanatlarla deyil, bölgədə həyata keçirilən konkret proseslərlə də ölçülür. Diplomatik nümayəndələrin bu ərazilərə səfəri həmin proseslərin beynəlxalq auditoriya qarşısında görünməsinə imkan yaradır. Ermənistan daxilində bu səfərə verilən müxtəlif reaksiyalar isə göstərir ki, siyasi və ictimai düşüncədə keçmişdən yeni mərhələyə keçid prosesi hələ də davam edir.

Nəticə etibarilə, Qarabağ və Şərqi Zəngəzura diplomatik səfərlər bölgənin postmünaqişə dövründəki vəziyyətinin beynəlxalq nümayəndələrə təqdim olunması baxımından əhəmiyyətli platformaya çevrilir. Bu platformanın əsas mesajı isə qarşıdurmanın deyil, yeni həyatın, bərpanın və regional əməkdaşlığın önə çıxarılmasıdır. Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərində davamlı sülhün formalaşması üçün də məhz bu yeni reallığın nəzərə alınması və qarşılıqlı münasibətlərin gələcəyə yönəldilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır.