Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpusun nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri Ermənistan cəmiyyətinin və siyasi dairələrinin bir hissəsində ciddi narazılıqla qarşılanıb. Xarici diplomatların Azərbaycanın suveren ərazisində səfər etməsi ilə bağlı Ermənistan tərəfdən səsləndirilən etirazlar, xüsusilə də səfər zamanı Gəncəsər və Xudavəngi monastırları ilə bağlı səsləndirilən fikirlərə verilən sərt reaksiyalar iki ölkə arasında münasibətlərdə tarixi irs, suverenlik və qarşılıqlı etimad məsələlərinin hələ də həssas olaraq qaldığını göstərir.

Azərbaycan baxımından məsələnin əsas mahiyyəti ondan ibarətdir ki, Qarabağ və Şərqi Zəngəzur Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış əraziləridir. Bu ərazilərdə xarici diplomatik nümayəndələrin səfəri Azərbaycan dövlətinin razılığı və təşkilatçılığı ilə həyata keçirilir. Diplomatik korpusun nümayəndələrinin Azərbaycanın müxtəlif bölgələrinə, o cümlədən Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfər etməsi Azərbaycanın daxili və suveren məsələsidir. Bu baxımdan həmin səfərə Ermənistan cəmiyyətinin ayrı-ayrı dairələri tərəfindən etirazların bildirilməsi Azərbaycan tərəfindən daxili işlərə müdaxilə kimi qiymətləndirilir.

Səfərə münasibətdə Ermənistan ictimai-siyasi mühitində səsləndirilən fikirlərdə əsas diqqət Qarabağdakı tarixi və dini abidələrin mənsubiyyəti məsələsinə yönəlib. Xüsusilə Gəncəsər və Xudavəng monastırlarının hansı tarixi-mədəni irsə aid olması ətrafında qarşılıqlı ziddiyyətli mövqelər mövcuddur. Ermənistan tərəfi bu abidələri erməni xristian irsinin nümunələri kimi təqdim edir. Azərbaycan tərəfi isə onların Qafqaz Albaniyasının xristian irsi ilə bağlı olduğunu bildirir. Bu məsələ uzun illərdir Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində tarixi yaddaş və mədəni irs mübahisələrinin əsas mövzularından biridir.

Burada diqqət çəkən əsas məqam ondan ibarətdir ki, tarixi irs məsələsinə yanaşma qarşılıqlı standartlarla aparılmalıdır. Bir tərəfdən Qarabağdakı xristian abidələrinin tarixi mənsubiyyəti ilə bağlı mübahisələr aparılırsa, digər tərəfdən indiki Ermənistan ərazisində mövcud olmuş Azərbaycan xalqının tarixi-mədəni irsinin vəziyyəti də eyni obyektivliklə araşdırılmalıdır. Azərbaycan tərəfinin mövqeyinə görə, Ermənistan ərazisində tarixən azərbaycanlıların yaşadığı yaşayış məntəqələri, qəbiristanlıqlar, məscidlər və digər mədəni irs nümunələri uzun illər ərzində dağıdılıb və ya onların tarixi izləri dəyişdirilib.

Məhz bu səbəbdən tarixi irslə bağlı mübahisələr yalnız bir tərəfin irsinin gündəmə gətirilməsi ilə məhdudlaşmamalıdır. Əgər məqsəd həqiqətən tarixi ədalətin və mədəni irsin qorunmasıdırsa, Azərbaycan və Ermənistan ərazilərində mövcud olmuş bütün xalqların və dini icmaların tarixi irsi eyni meyarlarla araşdırılmalıdır. Tarixi abidələrin siyasi məqsədlərlə mənimsənilməsi və ya digər tərəfin mədəni izlərinin tamamilə inkar edilməsi regionda qarşılıqlı etimadın formalaşmasına ciddi maneə yaradır.

Qafqaz Albaniyası irsi də bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Qafqaz Albaniyasının Cənubi Qafqaz tarixində mühüm siyasi və mədəni qurumlardan biri olması tarixşünaslıqda geniş şəkildə araşdırılıb. Azərbaycan ərazisində Qafqaz Albaniyası dövrünə aid çoxsaylı tarixi və dini abidələr mövcuddur. Azərbaycan tərəfi Qarabağdakı bir sıra xristian abidələrinin də bu tarixi irslə bağlı olduğunu bildirir. Ermənistan cəmiyyətinin müəyyən hissəsində isə bu yanaşmaya qarşı çıxılır və həmin abidələrin erməni irsinə aid olduğu iddia olunur. Belə fikir ayrılıqlarının siyasi qarşıdurma vasitəsinə çevrilməsi əvəzinə, məsələnin elmi mənbələr, arxeoloji materiallar, epiqrafik məlumatlar və tarixi sənədlər əsasında araşdırılması daha məqsədəuyğun olardı.

Ermənistan daxilində səsləndirilən bəzi reaksiyalarda xarici diplomatların Qarabağa səfərinin özü də tənqid olunub. Lakin diplomatların Azərbaycanın dəvəti ilə ölkə ərazisində səfər etməsi beynəlxalq diplomatik praktikada qeyri-adi hal deyil. Əksinə, diplomatik nümayəndələrin müxtəlif bölgələrə səfərləri həmin ölkədə baş verən proseslərlə yerində tanış olmaq baxımından mühüm vasitədir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda aparılan bərpa və quruculuq işləri, yeni infrastruktur layihələri, şəhər və kəndlərin yenidən qurulması barədə diplomatik korpusun məlumatlandırılması da bu çərçivədə qiymətləndirilə bilər.

Səfər ətrafında yaranan siyasi reaksiyalar Ermənistanın daxili siyasi mühitində Qarabağ məsələsinin hələ də emosional və həssas mövzu olaraq qaldığını da göstərir. Ermənistan parlamentində 2022-ci ilin sentyabrında baş vermiş döyüşlər zamanı həlak olan hərbçilərin xatirəsinin yad edilməsi də həmin günlərdə diqqət çəkən hadisələrdən biri olub. Azərbaycan və Ermənistan 2022-ci ilin sentyabr hadisələrinin səbəblərini və məsuliyyət məsələsini fərqli şəkildə təqdim edir. Azərbaycan tərəfi həmin hadisələri Ermənistanın təxribatları ilə əlaqələndirir, Ermənistan tərəfi isə fərqli mövqe ortaya qoyur. Buna görə belə hadisələrin qiymətləndirilməsi zamanı tərəflərin mövqelərini bir-birindən fərqləndirmək və mübahisəli iddiaları təsdiqlənmiş faktlardan ayırmaq vacibdir.

Bununla yanaşı, Ermənistanın siyasi dairələrindən səslənən bəzi açıqlamaların Azərbaycan-Ermənistan arasında sülh gündəliyi baxımından yaratdığı suallar da diqqətdən kənarda qala bilməz. Son illərdə iki ölkə arasında münasibətlərin normallaşdırılması və sülh sazişinin hazırlanması istiqamətində müəyyən proseslər gedib. Bu prosesin əsas prinsiplərindən biri dövlətlərin bir-birinin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət etməsidir. Belə bir şəraitdə tarixi ərazi iddialarını xatırladan və ya qarşı tərəfin ərazi bütövlüyünü şübhə altına alan açıqlamalar ictimai-siyasi mühitdə əlavə gərginlik yarada bilər.

Azərbaycan cəmiyyətində Ermənistanın tarixi-mədəni irslə bağlı yanaşmalarına etirazın əsas səbəblərindən biri də qarşılıqlı yanaşma məsələsidir. Ermənistan tərəfi Qarabağdakı erməni irsinin qorunmasını tələb etdiyi halda, Azərbaycan tərəfi indiki Ermənistan ərazisində mövcud olmuş Azərbaycan irsinin də eyni prinsip əsasında qorunmasını və araşdırılmasını tələb edir. Bu yanaşmanın tərəfdarları hesab edirlər ki, mədəni irsin qorunması etnik və siyasi mənsubiyyət məsələsinə çevrilməməli, bütün tarixi irs nümunələrinə vahid meyar tətbiq olunmalıdır.

Azərbaycan tərəfi uzun illər ərzində Ermənistan ərazisində azərbaycanlılara məxsus məscidlərin, qəbiristanlıqların, yaşayış məntəqələrinin və digər tarixi-mədəni obyektlərin dağıdılması ilə bağlı çoxsaylı faktlar təqdim edib. Eyni zamanda, Qarabağda erməni mədəni irsi ilə bağlı Ermənistan tərəfindən irəli sürülən iddialar da mövcuddur. Bu qarşılıqlı iddiaların obyektiv araşdırılması üçün beynəlxalq ekspertlərin, tarixçilərin, arxeoloqların və mədəni irs üzrə mütəxəssislərin iştirakı ilə şəffaf mexanizmlərin yaradılması daha etibarlı nəticələr verə bilər.

Mədəni irsin qorunması məsələsi siyasi mübahisələrdən ayrı tutulmalı və beynəlxalq hüququn prinsipləri əsasında həll edilməlidir. 1954-cü il Haaqa Konvensiyası silahlı münaqişələr zamanı mədəni sərvətlərin qorunması ilə bağlı mühüm beynəlxalq sənədlərdən biridir. UNESCO-nun mədəni irsin qorunması istiqamətində fəaliyyəti də bu sahədə beynəlxalq standartların formalaşmasına mühüm töhfə verib. Buna görə Azərbaycan və Ermənistan ərazilərindəki mübahisəli mədəni irs obyektlərinin taleyinə münasibətdə eyni hüquqi və elmi standartların tətbiqi mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Hazırkı vəziyyət bir daha göstərir ki, Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində yalnız siyasi və təhlükəsizlik məsələlərinin deyil, tarix və mədəni irs mövzusunun da həssas şəkildə idarə olunmasına ehtiyac var. Tarixi hadisələrin siyasi məqsədlərlə birtərəfli təqdim edilməsi, digər tərəfin tarixi mövcudluğunun tamamilə inkar edilməsi və mədəni irsin siyasi mübarizə alətinə çevrilməsi iki xalq arasında qarşılıqlı etimadın formalaşmasına mane olur.

Diplomatik korpusun Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri ətrafında yaranmış reaksiyalar bu baxımdan daha geniş bir mənzərəni ortaya qoyur. Bir tərəfdən Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsindən sonra Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yeni reallıqların formalaşdığını nümayiş etdirir, digər tərəfdən Ermənistan cəmiyyətinin müəyyən hissəsində Qarabağla bağlı əvvəlki təsəvvürlərin hələ də güclü olduğu görünür. Bu fərqli yanaşmaların mövcudluğu sülh prosesində tarixi yaddaş və mədəni irs məsələlərinin nə qədər diqqətli şəkildə müzakirə edilməli olduğunu göstərir.

Nəticə etibarilə, xarici diplomatların Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzur bölgələrinə səfəri ətrafında Ermənistan cəmiyyətində yaranan reaksiyalar yalnız konkret bir səfərlə bağlı mübahisə deyil. Bu reaksiyalar iki ölkə arasında suverenlik, ərazi bütövlüyü, tarixi yaddaş, mədəni irs və sülh prosesinə münasibətdə mövcud olan fərqli yanaşmaların davam etdiyini göstərir. Azərbaycan üçün əsas məsələ öz ərazisində qərarvermə hüququnun və suverenliyinin tanınması, eyni zamanda ölkənin bütün tarixi-mədəni irsinin qorunmasıdır. Ermənistan üçün isə Qarabağ məsələsindən sonrakı yeni regional reallıqlara uyğunlaşma və sülh gündəliyinin praktiki nəticələrə çevrilməsi qarşıda duran əsas məsələlərdən biridir. Bu prosesdə qarşılıqlı ittihamların deyil, faktların, beynəlxalq hüququn və tarixi mənbələrin əsas götürülməsi Cənubi Qafqazda uzunmüddətli sabitlik və etimad üçün daha sağlam zəmin yarada bilər.