Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpusun nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri regionda formalaşmış yeni reallıqların beynəlxalq nümayəndələr tərəfindən yerində müşahidə olunması baxımından mühüm hadisə kimi qiymətləndirilə bilər. Müxtəlif ölkələri və beynəlxalq təşkilatları təmsil edən diplomatların səfər çərçivəsində bölgədə aparılan genişmiqyaslı bərpa-quruculuq işləri, yeni infrastruktur layihələri, yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulması və tarixi-mədəni abidələrin vəziyyəti ilə tanış olması Ermənistanın bəzi siyasi və ictimai dairələrində narazılıqla qarşılanıb. Xüsusilə səfər zamanı Gəncəsər və Xudavəng kimi tarixi abidələrə diqqət yetirilməsi Ermənistan cəmiyyətində yeni müzakirələrə səbəb olub.

Azərbaycan baxımından isə məsələnin əsas mahiyyəti kifayət qədər aydındır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur Azərbaycanın suveren əraziləridir və ölkənin digər bölgələri kimi bu ərazilərə də xarici diplomatların səfərlərinin təşkili Azərbaycanın müstəsna hüququdur. Diplomatik nümayəndələrin Azərbaycan hökumətinin təşkil etdiyi proqram çərçivəsində ölkənin müxtəlif regionlarına səfər etməsi adi diplomatik praktikadır. Bu baxımdan Ermənistan daxilində həmin səfərə qarşı səsləndirilən etirazlar Azərbaycan cəmiyyətində haqlı olaraq suverenlik məsələsinə münasibət kontekstində müzakirə edilir.

Səfərə qarşı reaksiyaların diqqət çəkən tərəflərindən biri onun tarixi-mədəni irslə əlaqələndirilməsidir. Ermənistanın müxtəlif siyasi, dini və ictimai dairələri Qarabağdakı bir sıra xristian abidələrinin erməni irsinə aid olduğunu bildirir. Azərbaycan isə xüsusilə Gəncəsər və Xudavəng kimi abidələrin Qafqaz Albaniyasının tarixi-mədəni irsi ilə bağlı olduğunu vurğulayır. Beləliklə, eyni abidələrə iki fərqli tarixi yanaşma mövcuddur və bu yanaşmalar yalnız elmi müzakirə çərçivəsində qalmayaraq siyasi və ictimai müstəvidə də qarşıdurma mövzusuna çevrilir.

Əslində, Qarabağdakı tarixi abidələrin mənsubiyyəti ilə bağlı mübahisə yeni deyil. Azərbaycan və Ermənistan arasında uzun illər davam edən münaqişə dövründə tarix və mədəniyyət məsələləri siyasi mübarizənin mühüm elementlərindən birinə çevrilib. Hər iki tərəf öz mövqeyini əsaslandırmaq üçün tarixi faktlara, dini abidələrə, memarlıq nümunələrinə və müxtəlif yazılı mənbələrə istinad edir. Lakin bu cür məsələlərdə siyasi bəyanatlardan daha çox elmi araşdırmaların, arxeoloji faktların, epiqrafik materialların və arxiv sənədlərinin əsas götürülməsi vacibdir.

Qafqaz Albaniyası irsi ilə bağlı müzakirələr də məhz bu kontekstdə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Qafqaz Albaniyası Cənubi Qafqazın qədim dövlətlərindən biri kimi tarix elminin müxtəlif istiqamətlərində araşdırılıb. Azərbaycanın tarixşünaslıq məktəbində Qarabağ və ətraf ərazilərdəki bir sıra xristian abidələrinin Qafqaz Albaniyası irsi ilə bağlı olduğu əsaslandırılır. Ermənistan tərəfinin isə həmin abidələrin erməni mədəni irsinin tərkib hissəsi olması barədə fərqli mövqeyi mövcuddur. Bu ziddiyyətin həlli üçün tarixi irsin siyasi iddiaların predmetinə çevrilməsi deyil, elmi araşdırmaların genişləndirilməsi daha məhsuldar yanaşma ola bilər.

Burada başqa bir mühüm məsələ də ortaya çıxır. Əgər tarixi-mədəni irsin qorunması prinsipindən danışılırsa, bu prinsip yalnız bir tərəfin irsinə münasibətdə tətbiq edilə bilməz. Ermənistan tərəfi Qarabağdakı xristian abidələrinin qorunması məsələsini gündəmə gətirirsə, Azərbaycan da indiki Ermənistan ərazisində tarixən mövcud olmuş Azərbaycan xalqının mədəni irsinin taleyinin araşdırılmasını tələb edir. Azərbaycan tərəfinin mövqeyinə görə, həmin ərazilərdə azərbaycanlıların tarixən yaşadığı yaşayış məntəqələri, məscidlər, qəbiristanlıqlar və digər mədəni obyektlərin bir hissəsi zaman keçdikcə dağıdılıb, dəyişdirilib və ya tarixi izləri aradan qaldırılıb.

Bu məsələdə qarşılıqlı yanaşmanın vacibliyi xüsusilə vurğulanmalıdır. Bir tərəfin mədəni irsi ilə bağlı həssaslıq nümayiş etdirilirsə, digər tərəfin tarixi irsinə də eyni həssaslıq göstərilməlidir. Əks halda mədəni irsin qorunması universal prinsip olmaqdan çıxaraq siyasi mübahisənin alətinə çevrilir. Halbuki tarix və mədəniyyət xalqlar arasında düşmənçilik yaratmaq üçün deyil, regionun mürəkkəb keçmişini obyektiv şəkildə öyrənmək üçün istifadə olunmalıdır.

Ermənistan cəmiyyətinin müəyyən dairələrində xarici diplomatların Qarabağa səfərinə qarşı səsləndirilən sərt reaksiyalar da bu baxımdan diqqət çəkir. Diplomatların Azərbaycanın dəvəti ilə Azərbaycanın ərazisinə səfər etməsi Ermənistanın daxili məsələsi deyil. Eyni zamanda, müxtəlif ölkələrin diplomatik nümayəndələrinin səfər zamanı gördükləri barədə öz hökumətlərinə və təmsil etdikləri qurumlara məlumat verməsi diplomatik fəaliyyətin təbii hissəsidir. Buna görə də həmin səfəri siyasi təzyiq və ya Ermənistanın daxili işlərinə aid məsələ kimi təqdim etmək Azərbaycanın mövqeyinə görə əsaslı deyil.

Məsələnin digər tərəfi Ermənistanın daxili siyasi diskursunda Qarabağ mövzusunun hələ də əhəmiyyətli yer tutmasıdır. Ermənistanın müxtəlif siyasi qüvvələri Qarabağla bağlı fərqli mövqelər nümayiş etdirirlər. Bəzi dairələr artıq yeni regional reallıqların qəbul edilməsinin vacibliyini vurğulasa da, digər qüvvələr əvvəlki yanaşmaları davam etdirirlər. Diplomatik səfər ətrafında yaranmış reaksiya da göstərir ki, Qarabağ məsələsi Ermənistan cəmiyyətində yalnız tarixi məsələ kimi deyil, həm də siyasi və milli kimlik məsələsi kimi qəbul edilir.

Ermənistan parlamentində 2022-ci ilin sentyabr hadisələrində həlak olan hərbçilərin xatirəsinin yad edilməsi də eyni dövrdə diqqət çəkən hadisələrdən biri olub. Həmin hadisələrə Azərbaycan və Ermənistan tərəfləri tamamilə fərqli siyasi qiymət verirlər. Azərbaycan tərəfi 2022-ci ilin sentyabrında baş vermiş toqquşmaların Ermənistanın hərbi təxribatları nəticəsində meydana gəldiyini bildirir, Ermənistan isə hadisələrin məsuliyyətini Azərbaycanın üzərinə qoyur. Belə məsələlərdə tərəflərin siyasi mövqelərini faktlardan ayırmaq və mübahisəli hadisələri mümkün qədər sənədləşdirilmiş məlumatlar əsasında qiymətləndirmək vacibdir.

Bütün bunlar Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərində sülh prosesinin qarşısında duran çətinliklərin yalnız sərhəd və təhlükəsizlik məsələləri ilə məhdudlaşmadığını göstərir. Tarixi yaddaş, mədəni irs və qarşılıqlı siyasi ritorika da münasibətlərin gələcəyinə təsir edən amillərdir. İki dövlət arasında sülh və normal münasibətlərin formalaşması üçün yalnız rəsmi sənədlərin imzalanması kifayət etmir. Cəmiyyətlərdə də qarşı tərəfin mövcud siyasi və ərazi reallıqlarının qəbul edilməsi, qarşılıqlı hörmətin gücləndirilməsi və düşmənçilik ritorikasının tədricən aradan qaldırılması vacibdir.

Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirdiyi bərpa-quruculuq siyasəti də yeni regional reallığın mühüm hissəsidir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə yollar, hava limanları, yaşayış kompleksləri, məktəblər, xəstəxanalar və digər sosial obyektlər inşa edilir. Keçmiş məcburi köçkünlərin öz doğma yaşayış yerlərinə qayıdışı həyata keçirilir. Xarici diplomatların bu proseslərlə yerində tanış olması Azərbaycanın regionda həyata keçirdiyi siyasətin beynəlxalq nümayəndələrə birbaşa təqdim olunmasına imkan yaradır.

Bu baxımdan səfərin Ermənistan daxilində yaratdığı reaksiyalar bir daha göstərir ki, regionda müharibədən sonrakı reallıqların qəbul edilməsi prosesi hələ də tam başa çatmayıb. Azərbaycan artıq Qarabağ və Şərqi Zəngəzuru ölkənin digər bölgələri ilə eyni hüquqi və inzibati çərçivədə inkişaf etdirməyə çalışır. Ermənistan cəmiyyətinin müəyyən hissəsində isə Qarabağla bağlı əvvəlki siyasi və emosional yanaşmaların qalması müşahidə olunur. Bu iki fərqli yanaşma arasında yaranan ziddiyyətlərin gələcəkdə necə idarə olunacağı Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin mühüm məsələlərindən biri olaraq qalır.

Tarixi irslə bağlı mübahisələrə də daha geniş və obyektiv yanaşmaq lazımdır. Qarabağda erməni xristian irsinin, Qafqaz Albaniyası irsinin və digər tarixi-mədəni nümunələrin araşdırılması ilə yanaşı, indiki Ermənistan ərazisində Azərbaycan xalqının tarixi-mədəni izləri də sənədləşdirilməli və öyrənilməlidir. Bu istiqamətdə beynəlxalq ekspertlərin, tarixçilərin, arxeoloqların və mədəni irs üzrə mütəxəssislərin iştirakı ilə obyektiv araşdırmaların aparılması qarşılıqlı ittihamların yerini faktlara əsaslanan müzakirələrin tutmasına imkan verə bilər.

Nəticədə, diplomatik korpusun Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri ətrafında yaranan mübahisə bir daha göstərdi ki, Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşması yalnız siyasi razılaşmalarla məhdudlaşmır. Suverenliyə hörmət, tarixi irsin qorunması, keçmiş hadisələrin obyektiv araşdırılması və qarşılıqlı siyasi ritorikanın yumşaldılması da bu prosesin mühüm istiqamətləridir. Qarabağla bağlı yeni reallıqlar artıq regionun siyasi həyatının əsas faktlarından biridir. Bu reallıqlar fonunda tarixi və mədəni məsələlərin qarşıdurma vasitəsinə çevrilməsi əvəzinə, onların elmi və hüquqi müstəvidə araşdırılması daha sağlam yanaşma olardı. Yalnız faktlara, beynəlxalq hüquqa və qarşılıqlı hörmətə əsaslanan dialoq Cənubi Qafqazda davamlı sülh və sabitliyin formalaşmasına imkan verə bilər.