Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpus nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri regionda yaranmış yeni vəziyyətin beynəlxalq nümayəndələrə yerində nümayiş etdirilməsi baxımından mühüm hadisə oldu. Sentyabrın 11–12-də baş tutan səfərdə 58 ölkə və 9 beynəlxalq təşkilatı təmsil edən 150 nümayəndənin iştirak etməsi tədbirin miqyasını göstərir. Diplomatlar Xankəndi, Şuşa, Ağdərə və Kəlbəcərdə aparılan bərpa-quruculuq işləri, sosial və iqtisadi layihələr, həmçinin tarixi-mədəni irsin vəziyyəti ilə tanış olublar. Səfərin diplomatik korpusun işğaldan azad edilmiş ərazilərə 22-ci səfəri olduğu bildirilir.

Səfərdən sonra Ermənistanın bəzi siyasi və ictimai dairələrində yaranan kəskin reaksiya isə göstərdi ki, Qarabağ məsələsi Ermənistanın ictimai-siyasi gündəliyində hələ də xüsusi həssaslıq daşıyır. Xüsusilə xarici diplomatların Azərbaycanın suveren ərazisində hərəkət etməsinə etirazların səsləndirilməsi diqqət çəkir. Azərbaycan tərəfinin mövqeyinə görə, belə yanaşma Azərbaycanın suverenliyinə və daxili işlərinə müdaxilə kimi qiymətləndirilə bilər. Milli Məclisin deputatı Asim Mollazadə də Ermənistan cəmiyyətində səfərə qarşı reaksiyanı bu kontekstdə qiymətləndirib.

Əslində, burada əsas məsələ diplomatik səfərin özündən daha geniş məna daşıyır. Xarici diplomatların müxtəlif ölkələrin regionlarına səfər etməsi və həmin ərazilərdə gedən proseslərlə tanış olması beynəlxalq münasibətlərdə geniş yayılmış praktikadır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur da Azərbaycanın digər bölgələri kimi bu baxımdan diplomatik nümayəndələrin səfərləri üçün açıqdır. Diplomatların bölgəyə səfər etməsi onların Azərbaycan ərazisində baş verən prosesləri bilavasitə müşahidə etməsinə imkan verir. Bu səbəbdən həmin səfərin Ermənistan daxilində siyasi narazılıq doğurması iki ölkə arasında münasibətlərdə suverenlik prinsipinin necə qəbul edildiyi məsələsini yenidən gündəmə gətirir.

Səfərin diqqət çəkən məqamlarından biri Gəncəsər və Xudavəng monastır komplekslərinə ziyarət olub. Bu abidələr Azərbaycan və Ermənistan arasında tarixi-mədəni irslə bağlı mübahisələrin əsas nümunələrindəndir. Azərbaycan tərəfi həmin abidələrin Qafqaz Albaniyası irsi ilə bağlı olduğunu bildirir, Ermənistan tərəfi isə onları erməni dini və mədəni irsinin nümunələri hesab edir. Bu fərqli yanaşmaların mövcudluğu danılmaz faktdır və məsələnin həlli üçün qarşılıqlı siyasi ittihamlardan daha çox elmi araşdırmalara ehtiyac olduğunu göstərir.

Qafqaz Albaniyası məsələsi xüsusilə həssas mövzulardan biridir. Azərbaycan tarixşünaslığında Qafqaz Albaniyasının bölgənin qədim dövlətlərindən biri olduğu və onun siyasi-mədəni irsinin indiki Azərbaycan ərazisinin tarixində mühüm yer tutduğu qeyd edilir. Qarabağda yerləşən bir sıra xristian abidələrinin də bu irslə əlaqələndirilməsi Azərbaycan tərəfinin mövqeyinin əsas istiqamətlərindən biridir. Ermənistan cəmiyyətində isə bu yanaşmaya qarşı ciddi etirazlar mövcuddur. Buna görə də Gəncəsər və Xudavəng ətrafında yaranan mübahisə təkcə iki abidənin mənsubiyyəti məsələsi deyil, bütövlükdə regionun tarixi keçmişinin necə izah olunması ilə bağlı fikir ayrılığının göstəricisidir.

Tarixi irslə bağlı belə mübahisələrdə ən vacib məsələ faktların siyasi mövqelərdən ayrılmasıdır. Abidələrin tarixi haqqında nəticələr arxeoloji materiallar, kitabələr, memarlıq xüsusiyyətləri, yazılı mənbələr və digər elmi sübutlar əsasında formalaşdırılmalıdır. Əks halda tarix elmi müzakirədən çıxaraq siyasi qarşıdurmanın alətinə çevrilə bilər. Azərbaycan və Ermənistan arasında uzun illər davam edən münaqişə göstərib ki, tarix və mədəniyyət məsələlərinin siyasi məqsədlərlə istifadəsi qarşılıqlı etimadsızlığı daha da dərinləşdirir.

Məsələyə yalnız Qarabağ prizmasından yanaşmaq da birtərəfli olardı. Ermənistan tərəfi Qarabağdakı erməni mədəni və dini irsinin qorunmasını tələb edirsə, Azərbaycan da indiki Ermənistan ərazisində tarixən mövcud olmuş Azərbaycan mədəni irsinin vəziyyətinin araşdırılmasını gündəmə gətirir. Azərbaycan tərəfi həmin ərazilərdə tarixən mövcud olmuş məscidlərin, qəbiristanlıqların, yaşayış məntəqələrinin və digər mədəni obyektlərin bir hissəsinin dağıdılması və ya dəyişdirilməsi ilə bağlı çoxsaylı faktların olduğunu bildirir. Bu məsələlərin də beynəlxalq və elmi müstəvidə araşdırılması qarşılıqlı yanaşmanın təmin olunması baxımından əhəmiyyətlidir.

Mədəni irsə münasibətdə qarşılıqlılıq prinsipi xüsusilə vacibdir. Bir xalqın tarixi irsinin qorunması tələb edilirsə, digər xalqın irsinə münasibətdə də eyni standartlar tətbiq olunmalıdır. Əks halda mədəni irsin qorunması universal dəyər olmaqdan çıxaraq siyasi mübahisənin predmetinə çevrilir. Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərin gələcək inkişafı baxımından isə belə yanaşmanın aradan qaldırılması mühüm məsələdir.

Səfərə qarşı reaksiyaların digər diqqətçəkən tərəfi Ermənistan daxilində müxtəlif siyasi qüvvələrin Qarabağ məsələsinə münasibətinin fərqli olmasıdır. Ermənistan cəmiyyətinin bütün təbəqələrini eyni mövqedə təqdim etmək doğru olmaz. Bununla belə, səfərdən sonra ayrı-ayrı siyasi, dini və media dairələrində səsləndirilən fikirlər Qarabağ mövzusunun Ermənistan ictimaiyyətinin müəyyən hissəsi üçün hələ də emosional və siyasi əhəmiyyətini qoruduğunu göstərir.

Bu vəziyyət sülh prosesinin gələcəyi baxımından da əhəmiyyətlidir. Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşması üçün dövlətlərin bir-birinin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət etməsi mühüm prinsiplər sırasındadır. Siyasi səviyyədə bu prinsiplər haqqında razılaşmaların mövcudluğu ilə yanaşı, onların cəmiyyətlərdə də qəbul edilməsi vacibdir. Əgər rəsmi müstəvidə sülh və normallaşmadan danışılır, ictimai diskursda isə qarşı tərəfin ərazi və suverenlik hüquqları şübhə altına alınırsa, bu, münasibətlərin tam normallaşmasını çətinləşdirən amillərdən biri ola bilər.

Ermənistan parlamentində 2022-ci ilin sentyabr hadisələrində həlak olmuş hərbçilərin xatirəsinin yad edilməsi də həmin dövrdə diqqət çəkən hadisələrdən biri olub. Azərbaycan və Ermənistan 2022-ci ilin sentyabrında baş vermiş toqquşmaların səbəbləri və məsuliyyəti barədə fərqli mövqelərə malikdirlər. Buna görə bu kimi hadisələrin siyasi qiymətləndirilməsi zamanı tərəflərin mövqelərini bir-birindən ayırmaq və mübahisəli məqamları təsdiqlənmiş faktlarla qarışdırmamaq vacibdir.

Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda aparılan bərpa prosesi isə regionun gələcəyi ilə bağlı Azərbaycanın əsas gündəliyini formalaşdırır. Yeni yaşayış məntəqələrinin salınması, infrastrukturun qurulması, iqtisadi fəaliyyətin bərpası və keçmiş məcburi köçkünlərin geri qayıtması artıq postmünaqişə mərhələsinin əsas istiqamətlərindəndir. Diplomatik korpus nümayəndələrinin bölgəyə səfəri onlara bu prosesləri birbaşa görmək imkanı yaradıb. Azərbaycan tərəfi də bu səfərləri beynəlxalq nümayəndələrin bölgədəki vəziyyətlə daha dolğun tanış olması baxımından əhəmiyyətli hesab edir.

Bütün bunlar göstərir ki, diplomatik korpusun Qarabağ səfərinə Ermənistanın reaksiyası yalnız konkret tədbirlə bağlı mübahisə deyil. Məsələnin arxasında suverenlik, tarixi yaddaş, mədəni irs və iki ölkə arasında formalaşmaqda olan yeni münasibətlərə fərqli yanaşmalar dayanır. Azərbaycan öz ərazisində yeni siyasi, iqtisadi və sosial reallıq formalaşdırır və bu reallığı xarici diplomatlara təqdim edir. Ermənistanın müəyyən dairələrində isə həmin prosesə münasibətdə əvvəlki siyasi yanaşmaların izləri hələ də qalmaqdadır.

Ən mühüm məsələ bundan sonra bu ziddiyyətlərin hansı üsullarla müzakirə olunacağıdır. Tarixi irs məsələlərinin siyasi qarşıdurmaya çevrilməsi iki cəmiyyət arasında etimadı gücləndirməyəcək. Əksinə, bütün mübahisəli məsələlərin elmi sənədlər, beynəlxalq hüquq və obyektiv araşdırmalar əsasında müzakirəsi daha konstruktiv nəticələr verə bilər. Qarabağdakı tarixi abidələrin vəziyyəti ilə yanaşı, indiki Ermənistan ərazisində Azərbaycan irsinin taleyi də eyni prinsiplərlə araşdırılmalıdır.

Diplomatik korpusun Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri beləliklə, regionun artıq yeni mərhələyə qədəm qoyduğunu göstərən hadisələrdən biri kimi yadda qaldı. Bu səfərin ətrafında yaranan polemika isə keçmiş münaqişənin siyasi və ideoloji izlərinin tam aradan qalxmadığını nümayiş etdirdi. Azərbaycan və Ermənistan arasında davamlı sülhün formalaşması üçün yalnız dövlətlərarası sənədlər deyil, həm də cəmiyyətlərin yeni reallıqlara münasibəti mühüm rol oynayır. Suverenliyə hörmət, tarixi faktların obyektiv araşdırılması və mədəni irsin siyasi qarşıdurma vasitəsinə çevrilməməsi bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır.