Fevralın 26-sı Azərbaycan xalqının yaddaşına ən faciəli günlərdən biri kimi həkk olunmuş Xocalı soyqırımının ildönümüdür. 1992-ci ilin fevral ayının 25-dən 26-na keçən gecə Ermənistan silahlı qüvvələri keçmiş sovet ordusunun Xankəndidə yerləşən 366-cı alayının iştirakı ilə Xocalı şəhərinə hücum edərək dinc əhaliyə qarşı misli görünməmiş vəhşiliklər törətdilər. Ümummilli Lider Heydər Əliyevin qeyd etdiyi kimi, bu faciə öz ağlasığmaz qəddarlığı və qeyri-insani cəza üsulları ilə bəşər tarixində xüsusi yer tutur və təkcə Azərbaycan xalqına deyil, bütün insanlığa qarşı törədilmiş ağır cinayətdir.

Həmin gecə şəhəri tərk etməyə çalışan minlərlə insan pusquya salındı, qadınlar, uşaqlar və qocalar amansızcasına qətlə yetirildi, yüzlərlə sakin əsir götürüldü. Rəsmi məlumatlara görə, soyqırımı nəticəsində 613 nəfər öldürüldü, onlardan 63-ü uşaq, 106-sı qadın, 70-i isə ahıl idi. Səkkiz ailə tamamilə məhv edildi, yüzlərlə uşaq valideynlərini itirdi, minlərlə insan yaralandı və ya ömürlük şikəst oldu. Bu qanlı hadisələr erməni millətçilərinin Azərbaycan xalqına qarşı uzun illər apardığı etnik təmizləmə və soyqırımı siyasətinin ən dəhşətli təzahürlərindən biri kimi tarixə düşdü.

Xocalı şəhəri işğal nəticəsində xarabalığa çevrildi, yaşayış evləri, məktəblər, mədəniyyət ocaqları dağıdıldı, tarixi abidələr məhv edildi. Bu vandalizm aktları yalnız insanlara qarşı deyil, həm də xalqın mədəni irsinə qarşı yönəlmişdi. Xarici jurnalistlərin hadisə yerindən yaydıqları məlumatlar da törədilən cinayətlərin miqyasını təsdiqləyirdi. Dünyanın nüfuzlu media orqanları qadın və uşaqların da daxil olduğu dinc insanların xüsusi qəddarlıqla öldürüldüyünü yazır, bu vəhşiliklərə heç bir halda haqq qazandırmağın mümkün olmadığını bildirirdilər.

Ulu Öndər Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə 1994-cü ildə Milli Məclis fevralın 26-nı “Xocalı soyqırımı günü” elan etdi. 1997-ci ildən etibarən isə hər il həmin gün saat 17:00-da soyqırımı qurbanlarının xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad edilir. Bu qərarlar faciənin unudulmaması, ona hüquqi və siyasi qiymət verilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. “Soyqırımı” anlayışı BMT-nin müvafiq Konvensiyasında milli, etnik və ya dini qrupların məhv edilməsinə yönəlmiş hərəkətlər kimi müəyyən edilib və Xocalıda törədilən cinayətlər bu tərifə tam uyğun gəlir.

Xocalı həqiqətlərinin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması istiqamətində mühüm addımlardan biri Heydər Əliyev Fondunun vitse-prezidenti Leyla Əliyevanın təşəbbüsü ilə başladılan “Xocalıya ədalət!” beynəlxalq maarifləndirmə kampaniyasıdır. 2008-ci ildən həyata keçirilən bu təşəbbüs çərçivəsində müxtəlif ölkələrdə sərgilər, konfranslar və məlumatlandırma tədbirləri təşkil olunmuş, minlərlə insan faciə barədə məlumatlandırılmışdır. Bu günədək bir sıra dövlətlərin parlamentləri Xocalı soyqırımını tanıyan qətnamələr qəbul etmiş, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı da bu cinayəti soyqırımı kimi qiymətləndirmişdir.

Prezident İlham Əliyev Xocalı faciəsini iki əsrdən artıq müddətdə erməni millətçilərinin xalqımıza qarşı apardığı soyqırımı siyasətinin qanlı səhifəsi adlandıraraq vurğulamışdır ki, Xocalı azad olunmadan Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün tam bərpasından danışmaq mümkün deyildi. 2020-ci ildə Müzəffər Azərbaycan Ordusunun qazandığı tarixi Qələbə və 2023-cü ilin sentyabrında həyata keçirilmiş lokal antiterror tədbirləri nəticəsində Xocalı separatçılardan təmizləndi, Prezident İlham Əliyev oktyabrın 15-də şəhərdə Azərbaycan Bayrağını ucaltdı. Bu hadisə tarixi ədalətin bərpası kimi qiymətləndirilir və dövlət başçısının sözləri ilə desək, günahsız qurbanların qanı yerdə qalmadı.

Bu gün Xocalı yenidən qurulur, şəhər və kəndlərə həyat qayıdır. Böyük Qayıdış proqramı çərçivəsində artıq minlərlə insan doğma torpaqlarına köçürülüb, yeni yaşayış məntəqələri salınır, infrastruktur layihələri həyata keçirilir. Xocalı Soyqırımı Memorial Kompleksinin yaradılması barədə Prezident sərəncamı isə faciə qurbanlarının xatirəsinin əbədiləşdirilməsi və gələcək nəsillərə bu həqiqətlərin çatdırılması baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Memorialda həm faciənin dəhşətləri, həm də xocalılıların qəhrəmanlığı nümayiş olunacaq.

Hər il “Ana harayı” abidəsi önündə keçirilən anım mərasimləri Azərbaycan xalqının şəhidlərini unutmadığını göstərir. Minlərlə insanın qatıldığı bu tədbirlər milli həmrəyliyin və tarixi yaddaşın təcəssümünə çevrilib. Xocalı soyqırımı təkcə keçmişin ağrılı xatirəsi deyil, həm də gələcək nəsillər üçün böyük bir dərsdir – ədalətin gec də olsa bərqərar olduğunu və xalqımızın heç vaxt belə faciələri unutmayacağını göstərən bir tarixdir.

Xocalı qurbanlarının xatirəsini yad etmək hər bir azərbaycanlının mənəvi borcudur. Bu faciənin beynəlxalq aləmdə daha geniş tanınması, günahkarların cəzalandırılması və belə cinayətlərin bir daha təkrarlanmaması üçün həqiqətlərin dünyaya çatdırılması davam etdirilməlidir. Xocalı soyqırımı Azərbaycan xalqının yaddaşında silinməz iz buraxsa da, bu gün azad Xocalıda dalğalanan üçrəngli bayraq həm də ədalətin, qürurun və milli iradənin rəmzidir.

Xocalı rayon ziyalısı Məmməd Nağıyev