Naxçıvan Muxtar Respublikasında son illər həyata keçirilən genişmiqyaslı layihələr regionun inkişafında yeni mərhələnin formalaşdığını göstərir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 11 avqust 2026-cı ildə Naxçıvana səfəri zamanı verdiyi müsahibədə səsləndirdiyi fikirlər muxtar respublikanın qarşıdakı dövr üçün əsas inkişaf istiqamətlərini bir daha diqqətə çatdırıb. Səfər çərçivəsində sənaye, enerji, nəqliyyat, kənd təsərrüfatı, sosial infrastruktur və turizm sahələrində görülən və planlaşdırılan işlər təqdim olunub. Bütün bu layihələr Naxçıvanın yalnız daxili inkişafını deyil, həm də regionun daha geniş iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrində rolunun artırılmasını hədəfləyir.

Naxçıvanın inkişaf modelində iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi mühüm yer tutur. Bu baxımdan Naxçıvan Sənaye Parkının yaradılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Sənaye Parkının təməlinin qoyulması regionda yeni istehsal sahələrinin yaradılması və iş yerlərinin artırılması üçün mühüm başlanğıc hesab edilə bilər. Parkın inkişafı ilə Naxçıvanda sənaye müəssisələrinin sayının artması, yerli istehsal imkanlarının genişlənməsi və investisiya fəallığının yüksəlməsi üçün əlverişli şərait yarana bilər. Sənaye ilə yanaşı enerji təminatının gücləndirilməsi də bu iqtisadi modelin əsas dayaqlarından biri olacaq.

Enerji məsələsi Naxçıvanın gələcək inkişafında xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Regionda enerji təhlükəsizliyinin təmin olunması üçün müxtəlif istiqamətlər üzrə layihələr həyata keçirilir. Naxçıvan Sənaye Parkının tərkibində 300 meqavat gücündə istilik elektrik stansiyasının inşasının nəzərdə tutulması mövcud generasiya gücünün əhəmiyyətli şəkildə artırılmasına imkan verəcək. Bu stansiyanın əsas məqsədlərindən biri Naxçıvanın dayanıqlı enerji ilə təmin edilməsi, digər məqsədi isə gələcəkdə elektrik enerjisinin ixrac imkanlarının formalaşdırılmasıdır.

Naxçıvanın enerji strategiyasının digər mühüm istiqaməti bərpaolunan enerji mənbələrindən istifadədir. Günəş enerjisi baxımından əlverişli imkanlara malik olan muxtar respublikada bu potensialın daha geniş şəkildə istifadəyə verilməsi nəzərdə tutulur. Günəş elektrik stansiyalarının yaradılması üçün artıq 600 hektardan çox ərazinin müəyyənləşdirilməsi və burada yüzlərlə meqavat gücündə generasiya obyektlərinin inşa edilməsi planlaşdırılır. Bu, Naxçıvanın gələcəkdə öz enerji tələbatını ödəməklə yanaşı, artıq enerjini xarici bazarlara çıxara biləcək regional enerji mərkəzinə çevrilməsi üçün ciddi perspektiv yaradır.

Bərpaolunan enerji istehsalının genişlənməsi enerji saxlanc sistemlərinin yaradılmasını da zəruri edir. Bu istiqamətdə Naxçıvanda ən azı 100 meqavat gücündə batareya saxlanc qurğusunun yaradılması nəzərdə tutulur. Belə sistemlərin tətbiqi Günəş və su elektrik stansiyalarından əldə olunan enerjinin daha səmərəli idarə edilməsinə, enerji sistemində sabitliyin qorunmasına və istehsal olunan elektrik enerjisindən maksimum istifadə edilməsinə imkan verə bilər. Bununla Naxçıvanın yaşıl enerji potensialının daha geniş iqtisadi imkanlara çevrilməsi üçün texnoloji baza formalaşır.

Enerji ilə bağlı perspektivlər Naxçıvanın Azərbaycanın ümumi enerji strategiyasındakı rolunu da dəyişə bilər. Muxtar respublikanın Türkiyə və İranla mövcud enerji bağlantıları gələcəkdə daha böyük enerji həcmlərinin ötürülməsi üçün genişləndirilə bilər. Eyni zamanda, Azərbaycanın əsas hissəsindən Naxçıvana Ermənistan ərazisindən elektrik xətlərinin çəkilməsi layihəsi enerji dəhlizlərinin inkişafına əlavə imkan yaradır. Bu layihələrin həyata keçirilməsi nəticəsində Naxçıvan həm enerji qəbul edən, həm enerji istehsal edən, həm də enerji ixrac edən mərkəzlərdən birinə çevrilə bilər.

Naxçıvanın iqtisadi gələcəyini müəyyənləşdirən əsas amillərdən biri də onun nəqliyyat imkanlarıdır. Zəngəzur dəhlizi bu baxımdan xüsusi strateji əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında birbaşa nəqliyyat əlaqəsinin yaradılması həm ölkədaxili əlaqələrin möhkəmləndirilməsi, həm də Azərbaycanın beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərində mövqeyinin gücləndirilməsi baxımından mühüm nəticələr verə bilər. Bu çərçivədə TRIPP layihəsinin həyata keçirilməsi ilə bağlı prosesə başlanması Naxçıvanın gələcək nəqliyyat xəritəsində rolunun artmasına zəmin yaradır.

Nəqliyyat layihələrinin əhəmiyyəti yalnız Naxçıvanla Azərbaycanın əsas hissəsi arasındakı əlaqələrin bərpası ilə məhdudlaşmır. Horadiz–Ağbənd avtomobil yolunun tikintisinin başa çatdırılması, dəmir yolu infrastrukturunun yenidən qurulması və Naxçıvan dəmir yolunun inkişaf etdirilməsi daha geniş regional nəqliyyat sisteminin formalaşmasına xidmət edir. Naxçıvan ərazisində dəmir yolunun 194 kilometr uzunluğunda yeni texniki-iqtisadi əsaslandırma əsasında inkişaf etdirilməsi və yükdaşıma qabiliyyətinin 15 milyon tona çatdırılması planı regionun tranzit potensialını əhəmiyyətli dərəcədə artıra bilər.

Naxçıvanın yerləşdiyi coğrafi mövqe onun Şərq-Qərb və Şimal-Cənub nəqliyyat marşrutlarının kəsişməsində mühüm rol oynamasına imkan verir. Zəngəzur dəhlizinin istifadəyə verilməsi ilə Naxçıvandan İran istiqamətində əlavə dəmir yolu bağlantısının yaranması və Fars körfəzinə çıxış imkanlarının genişlənməsi mümkün olacaq. Beləliklə, Naxçıvanın nəqliyyat potensialı yalnız Azərbaycan üçün deyil, Avrasiya məkanında yükdaşımaların və ticarət əlaqələrinin inkişafı baxımından da əhəmiyyətli ola bilər.

İqtisadi inkişafın davamlı olması üçün kənd təsərrüfatının da müasir əsaslarla inkişaf etdirilməsi vacibdir. Bu məqsədlə Naxçıvanda suvarma sistemlərinin genişləndirilməsi, yeni artezian quyularının qazılması və müasir suvarma texnologiyalarının tətbiqi nəzərdə tutulur. Su çatışmazlığı olan ərazilərin su ilə təmin edilməsi kənd təsərrüfatı üçün istifadə olunan torpaq sahələrinin genişləndirilməsinə və məhsuldarlığın artırılmasına imkan verə bilər. Dövlət Proqramında Naxçıvana xüsusi yer ayrılması da bu sahənin regionun iqtisadi inkişafındakı əhəmiyyətini göstərir.

Naxçıvanda sosial infrastrukturun inkişafı da iqtisadi layihələrlə paralel aparılır. DOST Mərkəzinin fəaliyyət göstərməsi, “ASAN xidmət” mərkəzinin mövcudluğu, uşaq bağçalarının tikintisi və təmiri ilə bağlı planlar əhalinin gündəlik həyatına birbaşa təsir edən layihələr sırasındadır. Regionun inkişafının əsas məqsədlərindən biri yalnız yeni iqtisadi obyektlərin yaradılması deyil, eyni zamanda insanların daha rahat, təhlükəsiz və əlverişli şəraitdə yaşamasının təmin edilməsidir.

Bu yanaşma nəqliyyat infrastrukturuna da şamil edilir. Naxçıvan şəhərində yeni elektrik avtobuslarının istifadəyə verilməsi şəhər nəqliyyatının yenilənməsinə və daha ekoloji nəqliyyat sisteminin formalaşmasına xidmət edir. Rayonlararası nəqliyyat üçün 217 müasir avtobusun alınmasının nəzərdə tutulması isə yaşayış məntəqələri arasında əlaqələrin daha da yaxşılaşdırılmasına imkan verə bilər. Bundan başqa, 420 kilometr uzunluğunda müxtəlif kateqoriyalı yolların tikintisi və əsaslı təmiri planlaşdırılır ki, bu da xüsusilə kənd və rayonların nəqliyyat əlçatanlığını artıracaq.

Naxçıvanın inkişaf potensialında turizm xüsusi yer tutur. Tarixi abidələr, qədim memarlıq nümunələri, təmiz hava və təbii mənzərələr muxtar respublikanın turizm imkanlarını artıran əsas üstünlüklərdir. Möminə xatun məqbərəsi və digər tarixi-mədəni abidələrin qorunması və bərpası regionun mədəni turizm potensialının inkişafına da xidmət edə bilər. Eyni zamanda, müasir hotel infrastrukturunun yaradılması turistlərin bölgədə qalma imkanlarını genişləndirəcək. Şəhərin mərkəzində yeni beşulduzlu hotelin təməlinin qoyulması turizm sektoruna investisiyaların artırılması baxımından diqqətçəkən addımdır.

Naxçıvanın inkişafının digər mühüm tərəfi onun tarixi və milli-mədəni irsinin qorunmasıdır. Region Azərbaycan xalqının dövlətçilik, memarlıq, elm və mədəniyyət tarixində mühüm iz qoymuş çoxsaylı şəxsiyyətlər və abidələrlə zəngindir. Bu irsin qorunması yalnız keçmişin mühafizəsi deyil, həm də gələcək nəsillərin milli kimliyinin və tarixi yaddaşının möhkəmləndirilməsi baxımından vacibdir. Bu səbəbdən sosial-iqtisadi inkişafla mədəni irsin qorunmasının paralel şəkildə aparılması Naxçıvanın inkişaf modelinin mühüm xüsusiyyətlərindən biridir.

Naxçıvanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzurla vahid inkişaf konsepsiyası çərçivəsində nəzərdən keçirilməsi də yeni perspektivlər yaradır. Bu yanaşma üç region arasında nəqliyyat, enerji, iqtisadiyyat və sosial infrastruktur baxımından daha sıx əlaqələrin qurulmasını nəzərdə tutur. Xüsusilə Zəngilan ilə Ordubad arasındakı məsafənin nisbətən yaxın olması gələcəkdə bu ərazilər arasında iqtisadi və logistika əlaqələrinin daha da genişləndirilməsi üçün imkan yaradır.

Bütün bunların fonunda Naxçıvanın gələcəyi üçün əsas məsələ ayrı-ayrı layihələrin icrasından daha çox onların vahid inkişaf strategiyasında birləşdirilməsidir. Sənaye parkı enerji layihələri ilə, enerji layihələri nəqliyyat və ixrac imkanları ilə, nəqliyyat dəhlizləri isə sənaye, ticarət və turizmlə qarşılıqlı şəkildə əlaqələndirilir. Bu baxımdan Naxçıvanda həyata keçirilən tədbirlər bir-birindən ayrı layihələr deyil, regionun iqtisadi potensialını bütövlükdə artırmağa yönəlmiş kompleks inkişaf siyasətinin elementləridir.

Nəticə etibarilə, Naxçıvan qarşıdakı illərdə Azərbaycanın mühüm iqtisadi, enerji və nəqliyyat mərkəzlərindən birinə çevrilmək üçün əhəmiyyətli imkanlara malikdir. Bərpaolunan enerji potensialı, yeni sənaye müəssisələri, kənd təsərrüfatının inkişafı, Zəngəzur dəhlizi, dəmir yolu və avtomobil yollarının yenilənməsi, turizm infrastrukturu və sosial layihələr bu prosesin əsas dayaqlarını təşkil edir. Bu layihələrin ardıcıl şəkildə həyata keçirilməsi Naxçıvanın həm sosial rifahının yüksəlməsinə, həm iqtisadi fəallığının artmasına, həm də regional əməkdaşlıq və tranzit imkanlarının genişlənməsinə şərait yarada bilər. Beləliklə, Naxçıvanın inkişafı Azərbaycanın ümumi iqtisadi strategiyasının mühüm istiqamətlərindən biri olmaqla yanaşı, regionun gələcək geoiqtisadi mövqeyinin daha da güclənməsinə xidmət edən uzunmüddətli proses kimi qiymətləndirilə bilər.