Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpusun nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri regionda yaranmış yeni reallıqların beynəlxalq ictimaiyyətin nümayəndələrinə təqdim olunması baxımından mühüm hadisədir. Xarici diplomatların Azərbaycan ərazilərinə səfər edərək burada həyata keçirilən bərpa-quruculuq layihələri ilə tanış olması, yeni yaşayış məntəqələrini, sosial infrastrukturu və tarixi-mədəni abidələri ziyarət etməsi tamamilə təbii diplomatik prosesdir. Buna baxmayaraq, səfərin Ermənistanın müəyyən siyasi və ictimai dairələrində narazılıqla qarşılanması bir sıra suallar doğurur və İrəvanın Qarabağ məsələsində mövqeyinin hansı istiqamətdə dəyişdiyini yenidən gündəmə gətirir.

Azərbaycan 2020-ci il Vətən müharibəsindən və 2023-cü ildə həyata keçirilən lokal antiterror tədbirlərindən sonra ərazilərində suverenliyini tam təmin edib. Bundan sonra Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda genişmiqyaslı quruculuq mərhələsi başlayıb. Uzun illər ərzində işğal nəticəsində dağıdılmış şəhər və kəndlər yenidən qurulur, yollar və digər kommunikasiya xətləri çəkilir, sosial obyektlər yaradılır, keçmiş məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına qayıdışı təmin edilir. Diplomatik nümayəndələrin bu proseslərlə tanış olması Azərbaycanın həmin ərazilərdə apardığı işlərin beynəlxalq səviyyədə nümayiş etdirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Məhz belə bir şəraitdə xarici diplomatların Qarabağa səfərinin Ermənistan cəmiyyətinin müəyyən dairələrində etirazla qarşılanması diqqət çəkir. Çünki səfər Azərbaycanın öz ərazisində həyata keçirilir və diplomatik nümayəndələr Azərbaycan dövlətinin dəvəti ilə bölgəyə gedirlər. Ermənistanın bu səfəri tənqid etməsi və diplomatların Qarabağda hərəkətlərinə münasibət bildirməsi Azərbaycan tərəfindən ölkənin daxili işlərinə müdaxilə kimi qiymətləndirilir. Əgər Ermənistan Azərbaycanla münasibətlərdə suverenlik və ərazi bütövlüyü prinsiplərinin qarşılıqlı tanınmasını əsas götürürsə, bu prinsiplərin praktiki müstəvidə də ardıcıl şəkildə tətbiq edilməsi gözləniləndir.

Səfərlə bağlı Ermənistan tərəfindən səsləndirilən reaksiyalarda tarixi-mədəni irs məsələsinin xüsusi yer tutması da təsadüfi deyil. Qarabağ uzun illər yalnız siyasi və hərbi qarşıdurmanın deyil, eyni zamanda tarix və mədəniyyət uğrunda mübarizənin də mərkəzində olub. Gəncəsər və Xudavəng kimi qədim dini abidələrin tarixi mənsubiyyəti ətrafında Azərbaycan və Ermənistan tərəflərinin mövqeləri kəskin şəkildə fərqlənir. Ermənistan bu abidələri erməni mədəni və dini irsinin mühüm nümunələri kimi təqdim edir, Azərbaycan isə onların Qafqaz Albaniyasının tarixi irsi ilə bağlılığını əsaslandırır.

Bu məsələnin siyasi qarşıdurma predmetinə çevrilməsi əvəzinə elmi araşdırmaların diqqət mərkəzində saxlanılması daha doğru yanaşmadır. Çünki Cənubi Qafqazın tarixi mürəkkəb proseslər nəticəsində formalaşıb və regionda müxtəlif xalqların, dini icmaların və dövlətlərin izləri mövcuddur. Bir abidənin tarixini yalnız müasir siyasi sərhədlər və milli kimlik üzərindən izah etmək tarixi proseslərin mürəkkəbliyini nəzərə almaya bilər. Ona görə də arxeoloji materiallar, kitabələr, memarlıq xüsusiyyətləri, yazılı mənbələr və digər tarixi sənədlər əsasında aparılan tədqiqatlar mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Azərbaycanın Qafqaz Albaniyası irsi ilə bağlı mövqeyi də məhz bu tarixi kontekstdə qiymətləndirilir. Azərbaycan tarixşünaslığında Qafqaz Albaniyasının indiki Azərbaycan ərazisində mühüm dövlət qurumlarından biri olduğu və bölgənin xristian mədəniyyətinin inkişafında xüsusi rol oynadığı qeyd edilir. Qarabağda yerləşən bir sıra qədim xristian abidələrinin bu irslə bağlılığı Azərbaycan elmi və ictimai diskursunda geniş şəkildə müdafiə olunur. Ermənistan tərəfinin həmin abidələrin erməni irsinə aid olması barədə mövqeyi isə iki ölkə arasında tarixə münasibətdə mövcud olan fundamental fərqlərdən biridir.

Lakin tarixi irslə bağlı müzakirələr yalnız Qarabağdakı abidələrlə məhdudlaşdırılmamalıdır. Əgər Ermənistan tərəfi Qarabağdakı dini və mədəni irsin qorunmasını tələb edirsə, eyni prinsip Ermənistan ərazisində tarixən yaşamış azərbaycanlıların mədəni irsinə münasibətdə də tətbiq olunmalıdır. Azərbaycan tərəfinin uzun illərdir qaldırdığı məsələlərdən biri də məhz budur. İndiki Ermənistan ərazisində azərbaycanlıların tarixən yaşadığı yaşayış məntəqələrinin, məscidlərin, qəbiristanlıqların və digər mədəni obyektlərin taleyi ilə bağlı faktların araşdırılması zəruridir.

Bu məsələyə münasibətdə ikili standartların mövcudluğu barədə Azərbaycan tərəfinin irəli sürdüyü fikirlər də məhz qarşılıqlılıq prinsipinə əsaslanır. Mədəni irsin qorunması universal prinsipdirsə, onun etnik və siyasi mənsubiyyətindən asılı olmayaraq bütün tarixi irs nümunələrinə tətbiq olunması vacibdir. Qarabağdakı hər hansı bir abidənin qorunması necə əhəmiyyətlidirsə, Ermənistan ərazisində tarixən mövcud olmuş Azərbaycan irsinin qorunması və araşdırılması da eyni dərəcədə əhəmiyyətlidir.

Ermənistan cəmiyyətində səfərə qarşı səslənən reaksiyaların digər diqqətçəkən tərəfi ondan ibarətdir ki, bəzi açıqlamalarda Qarabağla bağlı əvvəlki siyasi təsəvvürlər hələ də qorunur. Halbuki regionda siyasi və hüquqi vəziyyət köklü şəkildə dəyişib. Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü bərpa edib və Qarabağda dövlət idarəçiliyini həyata keçirir. Bu reallıq təkcə Azərbaycan tərəfindən deyil, beynəlxalq münasibətlər sistemində də nəzərə alınan əsas faktorlardan biridir. Buna görə Qarabağla bağlı əvvəlki status-kvo təsəvvürlərinin davam etdirilməsi bölgədə formalaşmış yeni vəziyyətlə ziddiyyət təşkil edir.

Sülh prosesinin davam etdirilməsi baxımından da bu məsələ xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşması üçün iki dövlətin bir-birinin suverenliyinə, ərazi bütövlüyünə və siyasi müstəqilliyinə hörmət etməsi əsas prinsiplər sırasında yer alır. Bu prinsiplərin yalnız rəsmi sənədlərdə deyil, ictimai və siyasi diskursda da əks olunması vacibdir. Əks halda bir tərəfdən sülh haqqında danışıldığı halda, digər tərəfdən keçmiş münaqişə ritorikasının davam etdirilməsi cəmiyyətlərdə yeni suallar yarada bilər.

Azərbaycanın mövqeyindən yanaşdıqda, Ermənistan daxilində Qarabağ mövzusunda səsləndirilən bəzi fikirlər revanşist yanaşmaların tamamilə aradan qalxmadığını göstərir. Lakin burada Ermənistan cəmiyyətinin bütün təbəqələrini eyni mövqedə təqdim etmək də düzgün olmazdı. Ermənistan daxilində Qarabağ və Azərbaycanla münasibətlər məsələsinə müxtəlif yanaşmalar mövcuddur. Bununla belə, ayrı-ayrı siyasi və ictimai dairələrin xarici diplomatların Azərbaycan ərazisinə səfərinə qarşı sərt mövqe nümayiş etdirməsi həmin mövzunun Ermənistanın ictimai-siyasi gündəliyində hələ də mühüm yer tutduğunu göstərir.

Bu baxımdan Ermənistan parlamentində 2022-ci ilin sentyabr hadisələri zamanı həlak olan hərbçilərin xatirəsinin yad edilməsi ilə bağlı addımların da cəmiyyətdə müxtəlif reaksiyalar doğurması təbiidir. Həmin hadisələrin səbəbləri və məsuliyyət məsələsi ilə bağlı Bakı və İrəvanın mövqeləri bir-birindən fərqlənir. Azərbaycan tərəfi həmin döyüşləri Ermənistanın təxribatları ilə əlaqələndirir, Ermənistan tərəfi isə fərqli mövqe ifadə edir. Buna görə həmin hadisələrdən siyasi nəticələr çıxarılarkən tərəflərin mövqeləri aydın şəkildə fərqləndirilməli və tarixi faktların siyasi ritorikadan ayrılması təmin edilməlidir.

Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda aparılan bərpa işləri isə artıq bölgənin gələcəyinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilib. Azərbaycan şəhərləri və kəndləri yenidən qurmaqla yanaşı, həmin əraziləri ölkənin iqtisadi, sosial və nəqliyyat sisteminə tam şəkildə inteqrasiya edir. Bu prosesin diplomatik nümayəndələr tərəfindən yerində müşahidə edilməsi Azərbaycan üçün bölgədəki dəyişikliklərin beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması baxımından əhəmiyyətlidir.

Ermənistanın bu prosesə reaksiyası isə bir sıra ziddiyyətli məqamları ortaya çıxarır. Bir tərəfdən sülh, normallaşma və regionda sabitlik haqqında danışılır, digər tərəfdən Azərbaycanın öz ərazisində həyata keçirdiyi diplomatik tədbirlər və bərpa işləri ilə bağlı etirazlar səslənir. Bu ziddiyyətlərin aradan qaldırılması üçün yeni reallıqların qəbul edilməsi və qarşılıqlı münasibətlərdə suverenlik prinsipinin ardıcıl şəkildə tətbiq olunması vacibdir.

Nəticə etibarilə, diplomatik korpus nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri ətrafında yaranmış reaksiyalar Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərində keçmişdən qalan siyasi və ideoloji yanaşmaların hələ də mövcud olduğunu göstərir. Bu reaksiyalar eyni zamanda tarixi irs məsələsinin iki ölkə arasında münasibətlərdə nə qədər həssas mövzu olaraq qaldığını nümayiş etdirir. Azərbaycan üçün əsas məsələ öz suverenliyinin və ərazi bütövlüyünün qəbul edilməsi, Qarabağda yeni həyatın və quruculuğun beynəlxalq ictimaiyyətə göstərilməsi, həmçinin Azərbaycan xalqının tarixi-mədəni irsinin qorunmasıdır. Ermənistan tərəfinin isə yeni regional reallıqlara münasibətini siyasi və ictimai müstəvidə necə formalaşdıracağı gələcək münasibətlərin mühüm amillərindən biri olaraq qalır.

Tarixi mübahisələrin davam etdirilməsi əvəzinə, bütün tərəflərin tarixi irslə bağlı iddialarının eyni elmi və hüquqi meyarlarla araşdırılması daha konstruktiv yanaşma ola bilər. Qarabağda mövcud olan xristian irsi ilə bağlı mübahisələr də, indiki Ermənistan ərazisində Azərbaycan mədəni irsinin vəziyyəti də eyni obyektivliklə öyrənilməlidir. Yalnız belə yanaşma tarixdən siyasi qarşıdurma vasitəsi kimi istifadə edilməsinin qarşısını ala və gələcəkdə Azərbaycanla Ermənistan arasında münasibətlərin daha sağlam əsaslar üzərində qurulmasına şərait yarada bilər.